Kryzys gospodarczy a plany emerytalne
realizowane w Unii Europejskiej

Kryzys finansowy sprawia, że poszczególne państwa – zarówno w Unii Europejskiej, jak i w pozostałych częściach świata – zmuszone są do zrewidowania, a nawet zmiany swoich polityk i strategii gospodarczych. Dotyczy to również systemów emerytalnych - w szczególności tych, opierających się na funduszach, które szczególnie ucierpiały w wyniku kryzysu. Jednak, jak wynika z wymienionych poniżej raportów, publikowanych przez Unię Europejską, systemy emerytalne w państwach Wspólnoty i funkcjonujące w ich ramach programy są w dość dobrej kondycji. Zatem większość, spośród tych mieszkańców Europy, którzy właśnie wkraczają w wiek emerytalny, nie ma powodów, by obawiać się o swoje świadczenia i systematyczność ich wypłacania.

Niniejszy artykuł pokazuje jak Unia Europejska wspiera funkcjonowanie systemów emerytalnych w krajach członkowskich oraz w jaki sposób kryzys wpływa (bądź może wpłynąć) na poszczególne rodzaje planów emerytalnych. W tekście pokazano również w jaki sposób zabezpieczyć stabilność systemów w przyszłości.
Trzeba jednak pamiętać, że w niniejszym artykule nie są rozpatrywane prawne aspekty, związane z funkcjonowaniem programów emerytalnych.

Jak Unia Europejska wspiera funkcjonowanie systemów emerytalnych w dobie kryzysu?

Organy UE mogą wspierać państwa członkowskie na wielu płaszczyznach i na rożne sposoby. Między innymi pomagają krajom wcielać w życie postanowienia, wynikające z przyjętej przez Wspólnotę Otwartej Metody Kooperacji (Open Method of Cooperation, OMC). Zgodnie z nią, każdy obywatel Unii Europejskiej ma prawo być objętym odpowiednim i spójnym systemem emerytalnym. W myśl założeń OMC, Komisja Europejska wskazuje na najważniejsze kwestie dotyczące planów emerytalnych oraz pomaga państwom członkowskim wypracować i wdrażać dobre praktyki w tym obszarze. Dzieje się to głównie za pomocą stosownych zaleceń oraz cyklicznych raportów. Należą do nich między innymi:

• wspólny raport dotyczący opieki społecznej (Joint Report on Social Protection and Social Inclusion),
  
• raport poświęcony prywatnym funduszom emerytalnym i ich udziałowi w systemach emerytalnych (report: Privately managed funded pension provision and their contribution to adequate and sustainable pension).

Warto zauważyć, iż w drugim z wymienionych raportów, UE wskazuje na pozytywny wpływ planów prywatnych na funkcjonowanie całego systemu emerytalnego. W krajach, w których udział prywatnych programów jest znaczący, strategie rządowe realizowane są z większym powodzeniem.
Chociaż sprawy związane z funkcjonowaniem systemów emerytalnych leżą w gestii państw członkowskich, Unia Europejska ma możliwość regulowania tych kwestii za pomocą wydawanych dyrektyw. Zawiera w nich podstawowe wskazania co do sposobu opracowywania planów finansowania emerytur. Przykładem może być dyrektywa dotycząca niewypłacalności jednostki, zajmującej się finansowaniem pakietów emerytalnych (Insolvency Directive). Zgodnie z nią, każdy obywatel powinien otrzymać stosowne zabezpieczenie na wypadek, gdyby instytucja odpowiedzialna za wypłacanie mu comiesięcznych składek emerytalnych straciła płynność finansową.

Wpływ kryzysu gospodarczego na systemy emerytalne w Unii Europejskiej

Niestety, systemy emerytalne – a w szczególności instytucje odpowiedzialne za ich realizację – nie są odporne na kryzys. Pocieszenia należy jednak szukać w tym, że funkcjonują one w perspektywie długoterminowej. Trzeba również zdawać sobie sprawę z tego, że wpływ kryzysu w poszczególnych krajach członkowskich jest różny - mniej lub bardziej dotkliwy. Co więcej, zależy on także od rodzaju stosowanego systemu emerytalnego. Jednakże w większości przypadków, największy wpływ na programy emerytalne mają wynikające z kryzysu: spadek poziomu inwestycji, słabsze wyniki finansowe i ogólne pogorszenie koniunktury. Zobaczmy zatem jak kształtuje się sytuacja w przypadku trzech wybranych, najbardziej popularnych, planów.

Plany “pay as you go”
W przypadku planu pay as you go pracownicy aktywni zawodowo finansują emerytury osób, które w są już w wieku „poprodukcyjnym”. Innymi słowy – obecni składkowicze opłacają obecnych emerytów. Powoduje to silne uzależnienie skutecznego funkcjonowania planu od sytuacji demograficznej danego kraju. Tego rodzaju systemy funkcjonują w większości państw członkowskich (np. w Polsce instytucją odpowiedzialną za realizację planu pay as you go jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych). Niestety, w dobie kryzysu rządy państw stosujących ten system muszą liczyć się z możliwymi zagrożeniami. Często ogólne pogorszenie koniunktury oraz wzrost zadłużenia publicznego powodują zachwianie pozycji finansowej instytucji odpowiedzialnej za wypłacanie należnych składek. Zatem sytuacja taka wymaga wprowadzenia stosownych zmian w odniesieniu do systemów emerytalnych. Głównie po to, by zachować ich spójność i stabilność w dłuższym okresie czasu. Jednak trzeba pamiętać, że w krótszej – a nawet codziennej – perspektywie emeryci muszą otrzymywać należne im składki. Zatem wszelkie zmiany są niezwykle trudne do wprowadzenia.

Plany emerytalne z ustaloną wypłatą
Z powodu kryzysu w trudnej sytuacji znajdują się również firmy, oferujące swoim pracownikom, w ramach pakietów benefitowych plan emerytalny z ustaloną wypłatą (Defined Benefit Plan). W tego rodzaju planach pracodawca zobowiązuje się wypłacać w cyklach miesięcznych określoną sumą pieniężną osobie, która przeszła na emeryturę i spełnia ustalone kryteria, uprawniające ją do świadczeń emerytalnych. Kryteriami takimi są wiek i stosowna ilość lat pracy.
Plan z ustaloną wypłatą wymaga jednak przeanalizowania szeregu założeń, dotyczących przyszłego wynagrodzenia pracownika oraz rentowności odroczonych w czasie inwestycji. Tym bardziej w dobie kryzysu. Przyszła emerytura nie zależy od wyników inwestycyjnych, lecz jest z góry ustalona. Rzecz jasna osoby upoważnione do otrzymywania wypłat z tytułu uczestnictwa w tych programach otrzymają należne im kwoty, ponieważ to organizacja realizująca plan ponosi ewentualne ryzyko niewypłacalności. Jednak – borykając się z kryzysem – jednostka ta może napotkać na szereg trudności, chcąc na nowo odzyskać stabilność i zabezpieczenie finansowe. Dlatego też ewentualne implikacje wynikające z kryzysu mogą ujawnić się dopiero w dłuższej perspektywie czasu. Poza problemami z gromadzeniem środków na wypłaty emerytur, najprawdopodobniej będą się one przejawiały we wzmożonej kontroli kosztów i rewizji podstawowych założeń planu. W razie poważniejszych problemów, państwa członkowskie zobligowane są do natychmiastowej ingerencji. Aby zabezpieczyć obecnych i przyszłych emerytów korzystających z Defined Benefit Plan, Unia Europejska wprowadziła, wspomnianą już, dyrektywę dotyczącą niewypłacalności (Insolvency Directive).

Plany emerytalne z ustaloną składką
Kolejnym rodzajem planu, który może ucierpieć z powodu kryzysu jest plan emerytalny z ustaloną składką (Defined Contribution Plan). Określa się w nim wysokość wkładu, jaki może wnieść pracownik lub pracodawca. Wysokość wypłat zależy zatem od zgromadzonego kapitału. Pracownik, który przechodzi na emeryturę, otrzymuje swoje dochody w formie jednorazowej wypłaty, bądź też w miesięcznych lub rocznych ratach. Plany o ustalonej składce to: plany typu 401(k), pracownicze plany udziału zysków, plany pracowniczej własności akcji itp.
W jaki sposób kryzys może wpłynąć na realizację tego rodzaju planu emerytalnego? W tym przypadku, jak już wspomniano, wysokość przyszłej emerytury zależna jest od wpłat bieżących. Zatem jeśli pracodawcy borykają się z problemami finansowymi, spadają ich przychody i płynność, mogą mieć trudności z systematycznym opłacaniem ustalonych składek. Pracownicy w młodym wieku, których od emerytury dzieli jeszcze wiele lat, będą mieli szansę na nadrobienie ewentualnych strat. W gorszej sytuacji znajdują się natomiast ci, którzy zakończą swoją aktywność zawodową w najbliższym czasie. Jeśli kondycja zatrudniającej ich firmy jest słaba, będą oni otrzymywać emerytury o nieco niższej wartości.

Przewiduje się, że w przyszłości Defined Contribution Plan będzie odgrywał większą rolę w systemach emerytalnych krajów członkowskich. Szczególnie w państwach, które niedawno zasiliły szeregi Wspólnoty, ponieważ w większości z nich tego rodzaju programy pojawiły się dopiero kilka lat temu i są stale rozwijane.

Co sprawia, że fundusze emerytalne są bardziej odporne na kryzys niż instytucje finansowe?

Jak wynika z badań prowadzonych przez europejskie instytucje, systemy emerytalne, choć silnie związane rynkiem finansowym, są o wiele bardziej od niego stabilne. Dzieje się tak głównie dlatego, że posiadają one szereg unikatowych cech:

• większość zobowiązań, wynikających z planów emerytalnych, ma charakter długoterminowy (na przykład osoba, która dopiero rozpoczyna swoją karierę i podejmuje współpracę z funduszem emerytalnym, zacznie pobierać należne jej świadczenia dopiero za kilkadziesiąt lat). Natomiast zobowiązania, będące rezultatem aktywności finansowej i kapitałowej, realizowane są w krótszym okresie czasu (np. mało kto lokuje środki w fundusze inwestycyjne na dłużej niż kilka, kilkanaście lat);
  
• z uwagi na długi okres realizacji zobowiązań, organizacje odpowiedzialne za plany emerytalne są bardziej stabilne i mniej wrażliwe na wahania w poszczególnych branżach i rynkach (w przeciwieństwie do instytucji finansowych, które w dużym stopniu odczuwają zawirowania np. na rynku nieruchomości i w budownictwie);
  
• fundusze emerytalne bardzo rzadko inwestują swoje środki pieniężne w szczególnie ryzykowne aktywa, które w obliczu kryzysu gospodarczego mogą w dużym stopniu przyczynić się do problemów instytucji finansowych. Zamiast tego, inwestują w bardzo zdywersyfikowany portfel, który dłuższym okresie przyniesie może mniejsze, ale za to bardziej pewne zyski;
  
• w przeciwieństwie do banków i instytucji finansowych, fundusze emerytalne operują tylko własnymi – nie zapożyczonymi – środkami pieniężnymi, zatem nie są zależne od zewnętrznych źródeł kapitału i kondycji partnerów;
  
• ponieważ fundusze nie pożyczają pieniędzy, nie muszą się też martwic o konieczność spłaty ewentualnych kredytów, w tym zmiany oprocentowania i wysokości rat. Co więcej, nie muszą tez rozważać opcji wyprzedania swoich aktywów w sytuacji, gdy koniunktura na rynku się pogarsza.

Powyższe argumenty pokazują, że fundusze emerytalne (a zatem i systemy oraz poszczególne plany) nie są tak wrażliwe na kryzys gospodarczy, jak banki czy instytucje finansowe. Przynajmniej w krótkim okresie czasu. To, jaki wpływ kryzys wywrze na emerytury w dłuższej perspektywie, okaże się dopiero po kilku, a nawet kilkunastu latach.

Wnioski na przyszłość

Zmiany koniunktury na rynku bywają bardzo dotkliwe dla wielu instytucji. Kryzys gospodarczy dowiódł, że nieraz dalsze funkcjonowanie organizacji zależne jest od tego, czy otrzyma ona na czas zewnętrzną pomoc, czy też nie. I choć – co zostało już pokazane – systemy emerytalne charakteryzują się stosunkowo dużą stabilnością i odpornością, należy być przygotowanym na ewentualne problemy i w tym sektorze.
Aby zminimalizować wpływ i efekty spowolnienia gospodarczego, koniecznym jest podjęcie współpracy. Właśnie do takiej kooperacji zachęca państwa członkowskie przyjęta przez organy unijne – wspomniana wcześniej – Otwarta Metoda Kooperacji (Open Method of Cooperation, OMC).
O jaki rodzaj współpracy należy zadbać przede wszystkim? Wydaje się, że najważniejszym jest rozpowszechnianie dobrych praktyk. Pokazywanie najlepszych wzorców wszędzie tam, gdzie wymaga tego sytuacja. Trzeba też zrewidować system gromadzenia środków finansowych (szczególnie w przypadku planów emerytalnych z ustaloną składką – Defined Contribution Plan) i na nowo ocenić możliwe kierunki rozwoju. Być może po dokonaniu wstępnych analiz okaże się, że należy też zmienić wartość poszczególnych pakietów emerytalnych – czyli pobieranych składek i okresowych wypłat.

Wydaje się również, że wciąż za wcześnie jest, by określić na ile plany i systemy emerytalne, realizowane w poszczególnych krajach członkowskich, zostaną nadwerężone przez kryzys. Póki co, jedynym trafnym wydaje się być stwierdzenie, że zawirowania ekonomiczne, w choćby niewielkim wymiarze, odczują – zarówno przyszli, jak i obecni – emeryci wszystkich państw Wspólnoty. Dlaczego? Ponieważ zależy to od wielu czynników i nie ma kraju odpornego na zmiany, które – w mniejszym lub większym stopniu – dotyczą każdego z nich. Począwszy od wskaźników makroekonomicznych danego kraju, poprzez wdrażane indywidualnie programy emerytalne, na zastosowaniu się państwa do unijnych zaleceń – w kontekście rozwiązań emerytalnych – skończywszy. Każdy kraj musi samodzielnie określić jaką kombinację działań prewencyjnych wybrać. Należy jednak dołożyć starań, by systemy emerytalne w ramach Unii Europejskiej były spójne, efektywne i przejrzyste.

Trendy zmian systemów emerytalnych w Unii Europejskiej

Jak dobrze widać na przykładzie Polski, funkcjonowanie systemu emerytalnego może budzić bardzo wiele kontrowersji. Często wprowadzenie jakichkolwiek zmian budzi społeczny sprzeciw, choć – przynajmniej na pozór – wydaje się być konieczne dla utrzymania systemu w ogóle. Dlatego też, by nie uzależniać emerytur obywateli tylko od jednego programu, coraz częściej stosowanym rozwiązaniem są plany prywatne. Z każdym rokiem rośnie liczba pracodawców, którzy w ramach pakietów świadczeń dodatkowych oferują swoim pracownikom prywatne ubezpieczenia i – właśnie – plany emerytalne. Co ważne, dają one szeroki wachlarz możliwości dla obu stron. Dlatego też Unia Europejska zachęca kraje członkowskie, by czerpały z doświadczeń innych i wdrażały tego rodzaju programy również na swoim terytorium. Jak powiedział Komisarz UE odpowiedzialny za sprawy socjalne: „Musimy dostosować europejski system emerytalny do nowej rzeczywistości, w kontekście zmian demograficznych oraz tych, które zachodzą na rynku pracy. System ten musi nie tylko sprostać potrzebom obywateli w poszczególnych krajach, ale jednocześnie pozostać spójnym w ramach całej Unii. Prywatne plany emerytalne będą mieć kluczowe znaczenie dla funkcjonowania całego systemu w przyszłości. Dlatego też należy zastanowić się, czy nie należałoby wprowadzić nowych regulacji i zmian w przepisach prawa. Wszystko po to, by zapewnić Europejczykom godne warunki życia, kiedy już przejdą na emeryturę.”

Unijny raport pt. Privately managed pension provision and its contribution to adequate and sustainable pensions potwierdza tendencję, zgodnie z którą w poszczególnych krajach Wspólnoty rośnie udział prywatnych planów emerytalnych (np. planów z ustaloną wypłatą lub tych z ustaloną składką). Wzrasta również presja na prowadzenie badań poświęconych temu, jak owe plany wpłyną na funkcjonowanie systemu emerytalnego w przyszłości.

Szacuje się, że w 2009 roku prywatnymi planami oferowanymi przez pracodawców zostało objętych około:

• 75% pracowników w Danii, Holandii i Szwecji,
  
• 40 – 70% pracowników w Belgii, Irlandii, Wielkiej Brytanii i na Cyprze,
  
• poniżej 20% pracowników w Austrii, Francji, Estonii, Portugalii, Polsce i we Włoszech.

Pozostałe wnioski przedstawione w raporcie dowodzą, że:

• rośnie potrzeba zwiększenia poziomu edukacji obywateli UE na temat programów emerytalnych,
  
• należy z większą uwagą podchodzić do planowania swojej kariery zawodowej, ponieważ poziom wynagrodzenia i odprowadzane od niego składki w istotny sposób wpłyną na wysokość emerytury w przyszłości,
  
• należy zadbać, by środki zgromadzone na późniejszą emeryturę zostały rozsądnie dysponowane (np. by nie wyczerpały się zbyt szybko).

Renata Kucharska-Kawalec
Sedlak & Sedlak

Bibliografia:

 

Ocena:

Kliknij aby ocenić