Wynagrodzenia w szarej strefie w 2010 roku

Szara strefa – zjawisko w mniejszym lub większym stopniu towarzyszące wszystkim światowym gospodarkom. W Polsce działalność z pominięciem obowiązkowych podatków odprowadzanych na rzecz fiskusa wycenia się się na 25% PKB. Szacuje się, że każdego roku, z samego tytułu niezapłaconego podatku VAT, budżet państwa traci od 13 do 22 mld PLN. Trudno nawet prognozować straty związane z nieodprowadzaniem podatków dochodowych (PIT).
Istnieje wiele powodów podejmowania pracy nierejestrowanej, jednak kluczowe są w zasadzie tylko dwa. Pierwszym motywem ucieczki od formalnej gospodarki jest brak możliwości znalezienia legalnej pracy. Dla wielu jest to jedyny sposób zarobkowania. Drugim istotnym argumentem jest zła sytuacja materialna i chęć powiększenia swoich dochodów.

Wynagrodzeniom otrzymywanym za pracę nierejestrowaną w Polsce przyjrzał się Główny Urząd Statystyczny. Według badań w 2010 roku przeciętny miesięczny dochód z pracy w szarej strefie w Polsce wyniósł 703 PLN. Należy pamiętać, że dane o zarobkach poza oficjalną gospodarki są z reguły zaniżone z uwagi na niechęć i ostrożność respondentów do dzielenia się informacjami o swoich realnych dochodach. Warto także nadmienić, że wynagrodzenia z pracy nierejestrowanej są wyraźnie wyższe, jeśli wykonywana działalność jest podstawowym źródłem zarobkowania. W tym przypadku przeciętne miesięczne dochody kształtowały się na poziomie 809 PLN. W sytuacji gdy zatrudnienie bez umowy miało charakter pracy dodatkowej wówczas średnia wartość dochodu wynosiła 558 PLN.

Zróżnicowanie dochodów

Badania GUS pokazują, że praca w szarej strefie w Polsce obejmuje różne pokolenia, grupy społeczne i zawodowe. Prawie 2/3 osób pracujących poza gospodarką formalną to mężczyźni. Dochód z pracy nierejestrowanej panów był wyraźnie wyższy niż zarobki kobiet. W 2010 roku uzyskiwali oni średnio 827 PLN. U kobiet średni miesięczny dochód z pracy „na czarno” wyniósł 540 PLN.


Dochody uzyskiwane z pracy „na czarno” w dużej mierze zalezą od wieku. Większość trudniących się pracą bez umowy to osoby między 25 a 34 rokiem życia. W 2010 roku stanowili oni 29% wszystkich działających w szarej strefie. W tej grupie wiekowej zanotowano również najwyższe zarobki. W 2010 roku przeciętny miesięczny dochód z pracy nierejestrowanej osób w tym wieku wyniósł 852 PLN. O 65 PLN mniejsze wynagrodzenia otrzymywały osoby w wieku 35-44 lata, a o 86 PLN w wieku 15-24 lata. Wraz z rosnącą liczba lat odsetek pracowników szarej strefy oraz ich dochody wyraźnie topnieją.


Z badań GUS wynika również, że najwyższe przeciętne miesięczne dochody z pracy nierejestrowanej w 2010 roku uzyskiwały osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym (804 PLN). O 120 PLN mniej otrzymywali ci z edukacją na poziomie policealnym i wyższym. Najniższe wynagrodzenia (625 PLN) otrzymywały osoby najsłabiej wykształcone. Struktura dochodów z pracy nierejestrowanej osób o różnym poziomie wykształcenia potwierdza tezę o tym, kto najczęściej trudni się działalnością z pominięciem fiskusa. Dla osób z wykształceniem co najmniej średnim praca „na czarno” rzadziej stanowi główne źródło dochodu oraz ma charakter krótkotrwały i okazjonalny. Natomiast praca nierejestrowana to częstszy proceder u osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym.



Znaczący wpływ na poziom otrzymywanych dochodów z pracy nierejestrowanej miało miejsce zamieszkania. Chociaż struktura osób pracujących „na czarno” rozkłada się niemal po równo między mieszkańcami miast i wsi, to uzyskiwane dochody są bardzo zróżnicowane. Przeciętne miesięczne zarobki z pracy w szarej strefie na wsi kształtowały się na poziomie 741 PLN. W miastach wartość ta była wyraźnie niższa i wyniosła 660 PLN. Warto zwrócić uwagę, że jeszcze rok wcześniej miejsce zamieszkania miało niewielki wpływ na poziom uzyskiwanych dochodów. Ponadto to mieszkańcy miast działający w szarej strefie uzyskiwali wyższe dochody w porównaniu do osób, trudniących się tym procederem na obszarach wiejskich.

Jest popyt, jest podaż

Szara strefa w Polsce to nie tylko efekt braku możliwości legalnego zatrudnienia przez osoby aktywne zawodowo na rynku pracy, czy chęci uzyskania wyższego, nieopodatkowanego dochodu. Szara strefa jest wciąż silna ze względu na społeczne przyzwolenie na tego rodzaju działalność. Według szacunków, w okresie od stycznia do września 2010 roku, z pracy nierejestrowanej skorzystało 429 tysięcy gospodarstw domowych. Najczęściej zarobkowa aktywność w szarej strefie dotyczyła usług budowlanych i instalacyjnych. Ta forma działalności była najlepiej wynagradzanym zajęciem. Przeciętny miesięczny dochód wykonywania takich usług wyniósł 401 PLN. Wysokie koszty pracy nierejestrowanej dotyczyły także naprawy sprzętu elektrotechnicznego (173 PLN), przeglądy i naprawy samochodów oraz innych maszyn (121 PLN). Niższe przeciętne koszty w miesiącu dotyczyły usług lekarskich lub pielęgniarskich (21 PLN), usług krawieckich (35 PLN) oraz opieka nad dzieckiem i osobą starszą (38 PLN).

Szara strefa z konieczności

Jednym z głównych powodów, dla których pracownicy uciekają w szarą strefę jest chęć podniesienia swoich dochodów bez opłacania podatków i innych świadczeń na rzecz państwa. Z problemem tym nie stykają się wyłącznie Polacy, ale również inne europejskie państwa. Prosta zależność przedstawiona na wykresie 6 poniżej pokazuje, że z szarą strefą borykają się najczęściej kraje o stosunkowo niskim poziomie wynagrodzeń. W tej grupie znalazły się m.in. Polska, Grecja, Węgry. Na drugim biegunie, w grupie państw o wysokich przeciętnych płacach (Szwajcaria, Austria, Luksemburg) rozmiar gospodarki nieoficjalnej jest wyraźnie mniejszy.


Praca nierejestrowana stanowi negatywne zjawisko z uwagi na zmniejszone wpływy budżetowe w postaci niezapłaconych podatków i składek na ubezpieczenia społeczne. Mniejsze dochody państwa wiążą się z koniecznością podwyższania podatków, co z kolei przyczynia się do ucieczki w szarą strefę kolejnych aktywnych zawodowo. Osoby wykonujące ten proceder nie są chronione przez prawo pracy, mogą być również pozbawieni świadczeń emerytalnych i rentowych. Trudno jednak do końca krytycznie oceniać szarą strefę. Jednym z jej głównych atutów jest fakt, że w jej obrębie istnieje wiele tanich miejsc pracy, które nie mogłyby zostać utworzone oficjalnie. Ponadto, praca bez umowy to dla wielu osób o niskich kwalifikacjach stanowi jedyne źródło zarobkowania. Chociaż sami pracują „na czarno” to jednak biorą udział w rozwoju gospodarczym. Tak samo jak inni obywatele płacą podatki pośrednie jak np. VAT czy akcyza. Poprzez zakup różnego rodzaju towarów i usług przyczyniają się oni do wzrostu popytu wewnętrznego, a tym samym zatrudnienia w gospodarce.

Krzysztof Belczyk
Sedlak & Sedlak

Bibliografia:

 

Ocena:

Kliknij aby ocenić