Wpływ kryzysów gospodarczych w latach 1970 – 2008
na dynamikę wynagrodzeń w USA

Artykuł poświęcony jest wpływowi recesji gospodarczych w USA, które miały miejsce w latach 1970 – 2008, na dynamikę wynagrodzeń w różnych branżach. Aby podjąć tematykę kryzysu gospodarczego, należy na początku przybliżyć zagadnienie samego cyklu koniunkturalnego. Jest to temat, którym od lat zajmują się teoretycy ekonomi gospodarczej oraz doradcy ekonomiczni rządów. W szczególności nurtują ich sposoby stymulowania, podtrzymywania faz ożywienia i rozkwitu oraz przeciwdziałanie i minimalizowanie skutków kryzysu. Klasyczny cykl składa się z czterech faz. Zostały one przedstawione na poniższym wykresie.


Cykl koniunkturalny to powtarzające się, choć nie zawsze regularne pod względem długości i amplitudy, wahania aktywności gospodarczej o okresie od 2 do 10 lat. Wahania te przejawiają się w zmianach różnych wskaźników ekonomicznych, które opisują poziom aktywności gospodarczej (Hubner, 1994).


Sytuacja rzeczywistego spadku wynagrodzeń zdarza się w gospodarcze raczej rzadko, maleje natomiast ich realna wartość nabywcza. Lepszym wskaźnikiem opisującym wpływ koniunktury gospodarczej na zarobki jest zatem dynamika wynagrodzeń i jej zmiany.

Kryzysy w USA w latach 1970 – 2008 i ich wpływ na dynamikę wynagrodzeń

Obserwując zjawisko recesji gospodarczych jakie miały miejsce w Stanach Zjednoczonych na przestrzeni lat 1970 – 2008, można stwierdzić, że w latach kryzysu malała dynamika wzrostu wynagrodzeń oraz spadała liczba godzin pracy w tygodniu. (wykres 2).


W roku 1970 Stany Zjednoczone borykały się z problemem wysokiej inflacji, która miała poważny wpływ na koniunkturę gospodarczą.


W tym okresie najbardziej spadała dynamika wynagrodzeń w (wykres 3):

• rozrywce i hotelarstwie (leisure and hospitality) – należą do nich: sztuka, rozrywka i rekreacja oraz zakwaterowanie i wyżywienie,
  
• usługach finansowych (financial activities)- zalicza się: finanse i ubezpieczenia, wynajem i sprzedaż nieruchomości oraz leasing.

Natomiast najmniej w:

• handlu, transporcie i usługach (trade, transportation, and utilities) – należą do nich: sprzedaż hurtowa i detaliczna, transport i magazynowanie oraz usługi publiczne,
  
• budownictwie (construction).

Kryzys w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych
W roku 1973 wydarzenia, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie, doprowadziły do kolejnej recesji gospodarczej. Była ona ściśle związana z gwałtownym wzrostem cen ropy naftowej (Kaliński, 2008). W wyniku zaistniałej sytuacji w USA nastąpił wzrost stopy bezrobocia oraz spadek produkcji krajowej brutto. Dodatkowym czynnikiem były rosnące wydatki rządowe na wojnę w Wietnamie, co spowodowało wystąpienie stagflacji w Ameryce. Jest to zjawisko ekonomiczne oznaczające jednoczesne występowanie stagnacji i rosnącej inflacji.


Najsilniej kryzys był odczuwalny w dynamice wynagrodzeń w handlu, transporcie i usługach (wykres 4). Nie wpłynął natomiast na dynamikę w usługach finansowych.
W kolejnych latach (1979 – 1983) gospodarka Stanów Zjednoczonych silnie odczuła wzrost cen ropy naftowej. Ceny za baryłkę wzrosły prawie o 150%. Konsekwencją kryzysów naftowych było załamanie pomyślnej koniunktury gospodarczej w krajach rozwiniętych, również w USA. W tym okresie stopa bezrobocia osiągnęła w Ameryce poziom najwyższy od lat – w grudniu 1982 wynosiła 11%. Przyczyną wzrostu bezrobocia nie była tylko sytuacja na Bilskim Wschodzie, lecz również polityka monetarna Paula Volcker’a, który kładł główny nacisk na zmniejszenie poziomu inflacji. Działania przewodniczącego Systemu Rezerw Federalnych, polegały na ograniczeniu podaży pieniądza poprzez podwyżkę stóp procentowych. Przyczyniły się one do wzrostu bezrobocia i zmniejszenia PKB. W okresie tym wystąpił również deficyt w handlu zagranicznym wynikający z silnej pozycji dolara w stosunku do walut innych krajów.


W 1979 – pierwszy roku kryzysu, najbardziej odbił się na dynamice wynagrodzeń w rozrywce i hotelarstwie (wykres 5). Nie odnotowano natomiast spadku dynamiki zarobków w budownictwie i w produkcji dóbr nietrwałych (nondurable goods). Branże te zareagowały z opóźnieniem, gwałtownie dostosowując się do zaistniałej sytuacji rynkowej. W roku 1982 największy spadek dynamiki wynagrodzeń nastąpił w produkcji, a w roku 1983 – w budownictwie. W obu tych latach najmniej odczuwalne były skutki recesji gospodarczej w usługach finansowych (wykres 6).


Recesja w latach 90 tych
Kolejny kryzys, który miał miejsce w latach 1990 – 1991 był spowodowany licznymi, niekorzystnymi czynnikami finansowymi. W recesji tej można było dostrzec długofalowy wpływ „czarnego poniedziałku” z 19 października 1987, kiedy to wskaźnik giełdy amerykańskiej Dow Jones Industrial Average spadł o 22 procent. Ze względu na złą sytuację wielu kredytobiorców, zagrożona była pozycja licznych instytucji finansowych, a co za tym idzie – ulokowanych tam oszczędności.


Dlatego też w roku 1990 najbardziej spadła dynamika wynagrodzeń w usługach finansowych (wykres 7). Natomiast w następnym roku (wykres 8) – w budownictwie i pozostałych usługach. Najmniejsze piętno kryzys odcisnął na dynamice wynagrodzeń w przemyśle – w produkcji dóbr trwałego użytkowania i branży informacyjnej. Recesja gospodarcza dotknęła w tym okresie nie tylko Stany Zjednoczone, ale i kraje z nią współpracujące, jak: Kanada, Australia, czy Wielka Brytania.


Kryzys w latach 2001 - 2002
Następna recesja gospodarcza miała miejsce w USA w 2001 i 2002 roku. U jej podstaw leżało kilka różnych czynników. Pierwszym było pęknięcie tzw. „bańki internetowej”. Sztucznie wywindowana wartość firm z branży IT spadła w końcu do ich realnej wartości. Zmniejszyło to lub odcięło całkowicie dopływ środków finansowych do przedsiębiorstw zajmujących się serwisami internetowymi. Kolejną przyczyną były skandale finansowe w dwóch wielkich korporacjach Enron i Worldcom, które zachwiały rynkiem. Dodatkowo Stany borykały się z wysokim wskaźnikiem deflacji oraz znaczną nadwyżką budżetową, które to według szkoły Keynesa przyczyniają się do spowolnienia gospodarki. Ostatnią z szeregu przyczyn były ataki terrorystyczne 11 września, które wstrząsnęły całym krajem. Miały one również swój wpływ na gospodarkę, gdyż amerykanie ograniczyli swoje wydatki. Firmy ubezpieczeniowe zmuszone były do wypłat znacznych odszkodowań oraz spadł popyt na usługi turystyczne.


W pierwszym roku kryzysu, recesja gospodarcza miała największy wpływ na dynamikę wynagrodzeń w rozrywce i hotelarstwie oraz budownictwie (wykres 9). W następnym roku natomiast na usługi biznesowe i specjalistyczne oraz informacyjne (information). W skład usług informacyjnych wchodzą: radiofonia, telekomunikacja, dostarczanie usług internetowych, wyszukiwarki internetowe, serwisy informacyjne, przemysł filmowy, wydawnictwa i oprogramowanie. Co ciekawe, sytuacja ekonomiczna zaistniała w 2001 r. nie miała wpływu na dynamikę zarobków w produkcji i wydobyciu surowców naturalnych (natural resources and mining).W 2002 r. – w edukacji, opiece zdrowotnej oraz przemyśle (wykres 10).


Obecny kryzys gospodarczy
Recesja, która rozpoczęła się w 2007 roku, była zapoczątkowana załamaniem na rynku nieruchomości. Deweloperzy oraz biura sprzedaży nieruchomości miały poważne problemy ze sprzedażą mieszkań i budynków. Niektóre firmy zniknęły nawet z rynku. Następnie upadek kilku banków spowodował panikę wśród inwestorów. Uzyskanie pożyczki stało się praktycznie niemożliwe. Kryzys gospodarczy był szczególnie odczuwalny w branży motoryzacyjnej, w której nastąpiły masowe zwolnienia pracowników. W złej kondycji znalazły się firmy udzielające kredytów i pożyczek. Wiele z nich było zmuszonych do redukcji etatów lub też zakończyło swoją działalność. Recesja objęła swoim zasięgiem zarówno kraje Ameryki, jak i Europy.


W 2007 roku zahamowaniu uległa dynamika wynagrodzeń w branżach związanych z informacją oraz zasobami naturalnymi i górnictwem (wykres 11), a w 2008 roku – w rozrywce i hotelarstwie. Co ciekawe, w roku 2007 w tej dziedzinie gospodarki dynamika zarobków jeszcze rosła (wykres 12).

Analiza zmian dynamiki wynagrodzeń

Jak można zauważyć, dynamika wynagrodzeń w poszczególnych sektorach reagowały była różna recesję kolejnych okresach recsji. W się związku z tym warto zadać dwa pytania. Po pierwsze, czy są dziedziny gospodarki, w których dynamika zarobków rzeczywiście nie reaguje na kryzys? Po drugie, czy można dostrzec podobieństwa pomiędzy poszczególnymi sektorami pod względem dynamiki wynagrodzeń? Pierwszym krokiem analizy było porównanie lat uznanych za kryzysowe i niekryzysowe pod względem dynamiki wynagrodzeń i liczby godzin pracy. Porównanie wskazało, że oba wskaźniki w latach objętych recesją gospodarczą są istotnie niższe. Natomiast analiza wspomnianych zmiennych wykazała, iż dynamika wynagrodzeń w poszczególnych branżach wykazuje ich różną „czułość” na kryzys gospodarczy. W czterech spośród jedenastu badanych ekonomii gałęzi gospodarki USA, dynamika zarobków w sytuacjach kryzysowych nie różniła się istotnie. Oznacza to, że koniunktura gospodarcza nie wpływa znacząco na zmiany płac w tych branżach. Należą do nich: usługi finansowe, produkcja dóbr trwałego i nietrwałego użytkowania oraz zasoby naturalne i górnictwo. Spośród branż w których zmieniała się dynamika wynagrodzeń, największe różnice można było zaobserwować w handlu, transporcie i usługach publicznych (schemat 1). Najsłabiej, ale nadal istotnie, różniły się do siebie dynamiki wynagrodzeń w latach kryzysowych i nie kryzysowych w budownictwie.


Poddając dalszej analizie wpływ recesji gospodarczej na dynamikę zmian zarobków oraz dodatkowo czasu pracy, dokonano grupowania sektorów. Wyniki tej oceny przedstawia poniższy schemat (schemat 2).


Jak widać na rysunku dobra trwałego i nietrwałego użytkowania oraz budownictwo znalazły się w jednym skupieniu (III). Grupa ta charakteryzowały się małym lub brakiem wpływu kryzysu na zmianę dynamiki wynagrodzeń oraz liczby godzin pracy w tygodniu. Inną wyróżnioną grupę (I) stanowią głównie różnego rodzaju usługi. Z wyjątkiem usług finansowych, w grupie tej stwierdzono wyraźny wpływ kryzysu na dynamikę wynagrodzeń. Natomiast jako przypadki indywidualne występują: rozrywka i hotelarstwo (IV) oraz zasoby naturalne i górnictwo (II). Dla pierwszego z sektorów, dynamika zmiany zarobków istotnie różniła się w trakcie recesji gospodarczej. Tymczasem sektor zasobów naturalnych i górnictwa przynależał to grupy, która w analizie wykazał brak oddziaływania kryzysu na dynamikę wynagrodzeń.

Monika Wałaszek
Sedlak & Sedlak

Bibliografia:

 

Ocena:

Kliknij aby ocenić

Ten materiał nie został jeszcze oceniony