Zasada równej płacy - fikcja czy rzeczywistość?

Żyjemy w XXI wieku w pełni demokratycznym kraju, którego konstytucja szanuje wszystkich obywateli, zrównuje ich w prawach i obowiązkach. Czy zatem w zakresie wynagrodzeń mamy do czynienia z pogwałceniem praw kobiet do równego traktowania, a tym samym prawa do takich samych wynagrodzeń, jakie otrzymują mężczyźni za tę samą pracę?

W Stanach Zjednoczonych, stolicy demokracji, uchwałę o równym traktowaniu kobiet i mężczyzn w aspekcie wynagrodzeń za pracę przyjęto już w 1963, jednak do tej pory istnieją różnice między zarobkami kobiet a mężczyzn na tych samych stanowiskach. W latach 1960 - 1980 różnice te pozostawały na niemal niezmienionym poziomie - kobiety zarabiały około 60 % pensji mężczyzn. Jednak jakieś zmiany miały miejsce, niestety nie były one ukierunkowane na wzrost wynagrodzeń. Zamiast wynagrodzeń wzrosła liczba pracujących kobiet z niespełna 20 milionów w 1960 roku do 66 milionów w roku 2001 i teraz stanowią one 46,6 % ogółu osób pracujących.

Różnice w zarobkach zmniejszyły się z 36 % w roku 1986 do 27 % w 2000 roku. Jednak część tych zmian wynikała nie ze wzrostu wynagrodzeń kobiet, lecz spadku pensji mężczyzn w tym okresie.

Według opracowania Amerykańskiej Federacji Pracy i Kongresu Organizacji Przemysłowych AFL-CIO's różnica w wynagrodzeniach mężczyzn i kobiet doprowadza do wielu negatywnych zjawisk, m.in.:

każda amerykańska rodzina traci na nierówności wynagrodzeń średnio około 4000 dolarów rocznie, zaś przeciętna kobieta pracująca od 25 do 65 roku życia zarobi 523 000 dolarów mniej niż mężczyzna.

w przypadku rzeczywistego zrównania płac dochody zamężnych kobiet wzrosłyby o 6%, samotnych matek o 17%, natomiast samotnych, bezdzietnych kobiet o 13%.

58 % pracowników, którzy korzystają ze wzrostu pensji minimalnej to kobiety.

Jeszcze większa rozbieżność w zarobkach pojawia się gdy porównamy wynagrodzenia Amerykanek różnych ras z mężczyznami białej rasy. Kobiety białej rasy otrzymują 75 % ich pensji, podczas gdy kobiety rasy czarnej 66 %, a latynoskiej tylko 54 %. Różnice występują również wśród mężczyzn, bowiem biali mężczyźni zarabiali w 2001 roku średnio 41 317 dolarów, przy średniej dla wszystkich mężczyzn w Stanach Zjednoczonych 40 796 dolarów.

W Stanach Zjednoczonych obowiązuje powszechna zasada, że wielkość wynagrodzenia rośnie wraz z posiadanym wykształceniem. Wynagrodzenie kobiet ze średnim wykształceniem wynosi od 62 % do 71 % pensji białych mężczyzn z tym wykształceniem. Podobne różnice istnieją w przypadku kobiet z tytułem licencjata oraz z wykształceniem wyższym, odpowiednio zarabiają one 61 % i 72 % oraz 68% i 72 % wynagrodzeń białych mężczyzn.

Różnice w wynagrodzeniach warto również przeanalizować biorąc pod uwagę różne grupy wiekowe. W 2001 roku relacja zarobków kobiet do mężczyzn to 76 %. Jest to mediana wynagrodzeń tygodniowych dla wszystkich zatrudnionych kobiet.

Porównując najlepiej zarabiających, czyli grupy pracowników w wieku od 45 do 54 lat można zauważyć, że luka ta nieznacznie się powiększa i zarobki kobiet stanowią tylko 73,6% dochodów mężczyzn. Natomiast w grupie najsłabiej zarabiających, najmłodszych pracowników różnica płci w wynagrodzeniach jest nieznaczna.

Porównując pracowników w wieku powyżej 50 lat powinno się pamiętać, że procent kobiet z wyższym wykształceniem jest w tej grupie zdecydowanie mniejszy niż w przypadku mężczyzn. Zatem przedstawione rozbieżności powinny być nieco mniejsze, bowiem nie porównuje się takich samych grup. Podobną uwagę można poczynić analizując nierówności w wynagrodzeniach pomiędzy płciami. W tym wypadku liczba kobiet z wyższym wykształceniem rasy czarnej i latynoskiej jest o około 30% mniejsza niż białych mężczyzn. Różnice te mogą zniekształcać wyniki bo grupy nie są do końca porównywalne.

Analizując wynagrodzenia w konkretnych branżach widać, że w przypadku zawodów znanych od bardzo dawna, czy tradycyjnych różnice w wynagrodzeniach są stosunkowo niewielkie. W przypadku osób zatrudnionych w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie w 1998 roku pensje kobiet wynosiły 88,6 % dochodów mężczyzn, co było wynikiem znacznie lepszym niż dla całej populacji, gdzie kobiety przeciętnie zarabiały 76 % wynagrodzenia mężczyzn. Różnica jest zdecydowanie większa w przypadku nowszych branż i wyższych stanowisk. W roku 1998 kobiety na stanowiskach menedżerskich zarabiały tylko 68,4 % pensji mężczyzn. Większe od przeciętnej rozbieżności występują w takich zawodach jak: technicy, operatorzy, technolodzy, czy sprzedawcy.

Analizując zagadnienie nierówności płac pod kątem posiadanego doświadczenia okazuje się, że specjaliści mężczyźni są lepiej wynagradzani niż kobiety z tym samym doświadczeniem. Wśród specjalistów z 15 letnim lub większym doświadczeniem tylko 31% kobiet przekroczyło wynagrodzenie rzędu 80 000 dolarów. Z kolei wśród mężczyzn odsetek ten jest dokładnie dwa razy większy i wynosi 62 %.

Podobnie wygląda sytuacja gdy przeanalizujemy zarobki w relacji do pełnionych obowiązków i zakresów odpowiedzialności. W zakresie każdego z tych kryteriów kobiety na każdym ze stanowisk zarabiają znacznie mniej niż mężczyźni.

Z drugiej jednak strony Anita Hattiangadi ekonomistka z waszyngtońskiej Employment Policy Foundation dowodzi, że kobiety zamężne i posiadające dzieci mają średnio o cztery lata mniejsze doświadczenie w pracy niż mężczyźni. Dla potwierdzenia tej tezy przytacza dane, że młode, niezamężne kobiety zarabiają 92 % pensji mężczyzn.

Ponadto, zdaniem autorki, istnieje jeszcze jedna przyczyna nierówności płac między płciami. Jest to czas pracy - średni tydzień pracy dla kobiet to 41,3 godziny, podczas gdy dla mężczyzn jest to 45 godzin. Uwzględniając ten czynnik okazuje się, że wynagrodzenia kobiet jako procent zarobków mężczyzn wynosi nie 75 % lecz 81 %.

Podsumowując rozważania na temat wynagrodzeń kobiet i mężczyzn w Stanach Zjednoczonych można mieć problemy z wyciągnięciem jednoznacznych wniosków. Większość raportów na ten temat potwierdza istnienie różnic, jednak w różnym zakresie. Według danych za 2001 rok wynagrodzenie kobiet wyrażone ogólnie jako pensja mężczyzn waha się od 73 do 76 %. Jednak znacznie większe różnice pojawiają się na etapie porównań różnych branż, rasy, wykształcenia czy doświadczenia.

Na gruncie społecznym problem nierówności wynagrodzeń jest coraz częściej poruszany, był zresztą jedną z najważniejszych kart przetargowych w walce o głosy kobiet podczas ostatnich wyborów prezydenckich.

W Unii Europejskiej różnica w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn wynosiła w 1995 roku 75 %. Powyżej tej różnicy zarabiały kobiety w Szwecji (około 88 % zarobków mężczyzn), a także Belgii, Danii i Luksemburgu. Natomiast najwyższe różnice w wynagrodzeniach występują w Portugalii (kobiety zarabiały tylko 67 % pensji mężczyzn) oraz w Grecji i Holandii. W tym samym czasie w Polsce wskaźnik ten wynosił 76 %.

W kolejnych latach do 1999 roku w większości krajów członkowskich UE wynagrodzenia kobiet rosły relatywnie szybciej niż mężczyzn i obecnie wynoszą 85 %. Największa różnica w wynagrodzeniach cechuje austriacki rynek pracy - kobiety zarabiają przeciętnie tylko 67 % pensji mężczyzn. Zdecydowanie inaczej sytuacja przedstawia się gdy porównamy zarobki godzinowe stawki płac w krajach piętnastki.

Liczona w ten sposób relacja różnic wynagrodzeń między płciami wynosi średnio 84 %. Oczywiście jest to średnia, na którą składają się dane z wszystkich krajów piętnastki. Według danych Eurostatu z roku 1999 najwyższe dysproporcje odnotowano w Wielkiej Brytanii i Irlandii, gdzie kobiety zarabiają przeciętnie 21 % mniej niż mężczyźni. Natomiast zdecydowanie najmniejsze różnice wykazuje Portugalia. Tam kobiety zarabiają 95 % pensji mężczyzn.

W Europie kobiety pracują głównie jako urzędniczki, podczas gdy zawód ten wykonuje jedynie 10 % mężczyzn. Natomiast mężczyźni pracują głównie (47 %) jako pracownicy fizyczni i operatorzy urządzeń technicznych. Zarobki tej grupy zawodowej są wyższe niż urzędników. Ponadto 44 % pracujących kobiet nie skończyło 30 lat, podczas gdy ten wskaźnik dla mężczyzn to 32 %. Młodszy wiek przekłada się na niższe zarobki. Równie pozytywnie skorelowane z wynagrodzeniami jest posiadane wykształcenie. Jednak nawet w grupie wiekowej 25-29 lat kobiety zarabiają 86 % tego co mężczyźni. Spośród pracujących kobiet aż 51 % ma wyłącznie wykształcenie podstawowe lub średnie, gdy pośród mężczyzn jest to 43% pracujących.

W pozostałych krajach europejskich skala różnic w wynagrodzeniach jest podobna. Spośród krajów kandydackich najgorzej wypada Cypr - tam kobiety zarabiają 70 % pensji mężczyzn. Natomiast najmniejsza różnica w wynagrodzeniach jest w Słowenii, tylko10 %.

W Europie relacje pomiędzy wynagrodzeniem mężczyzn i kobiet reguluje dyrektywa EWG z dnia 10 lutego 1975, która ma na celu ujednolicenie różnych przepisów istniejących w państwach członkowskich. Dyrektywa ta wprowadziła zasadę równej płacy nie tylko za taką samą pracę, ale też za pracę o tej samej wartości.

Na przestrzeni ostatnich lat Polska powoli dostosowywała swój kodeks pracy do wymagań Unii Europejskiej. Jednak dopiero nowelizacja z 2002 roku wprowadziła zasadę równej płacy nie tylko za taką samą pracę, ale też za pracę o tej samej wartości.

Znamy już dane z USA i UE zobaczmy więc jak wypadnie porównanie wynagrodzeń kobiet i mężczyzn w Polsce. Opierając się na badaniach Głównego Urzędu Statystycznego z października 2001 przeciętne wynagrodzenie kobiet to 1988,78 złotych, co daje prawie 82% płacy mężczyzn zarabiających średnio 2429,94 złotych. Co ciekawe różnica ta pogłębia się w przypadku porównania oczekiwań płacowych. Mężczyźni średnio oczekują zarobków na poziomie 5601 złotych, podczas gdy kobiety tylko 4018 złotych. Najwyższe ambicje mają mężczyźni z wyższym wykształceniem, którzy chcieliby zarabiać 9199. Kobiety po studiach zadowoliłyby się pensja na poziomie 6775, czyli o 28 % niższą.

W Polsce poziom wynagrodzeń jest wyraźnie skorelowany z posiadanym wykształceniem. Zarówno kobiety jak i mężczyźni z wyższym wykształceniem przeciętnie zarabiają około dwa razy więcej niż osoby z wykształceniem podstawowym. Trudno jednak powiedzieć, aby istniały jednoznaczne relacje między wykształceniem a wynagrodzeniem. Najmniejsza różnica w wynagrodzeniach jest w grupie osób ze średnim wykształceniem, gdzie zarobki kobiet to 84 % uposażeń mężczyzn. Największa różnica jest w grupie z wyższym wykształceniem i wynosi aż 32 %. Wyraźnie widać, że najwyższe wynagrodzenia otrzymywali mężczyźni z wyższym wykształceniem, których średnia pensja jest wyższa od przeciętnej w grupie mężczyzn o 65,9 %. Dodatkowym spostrzeżeniem może być fakt zróżnicowania płac brutto w różnych sektorach gospodarki. W sektorze prywatnym, w którym przeciętne wynagrodzenia są niższe, pracownicy z wyższym wykształceniem mogą liczyć na uposażenia o 59,3 % wyższe niż ich odpowiednicy w sektorze publicznym.

Twierdzenie o tym, że zarobki w sposób naturalny rosną wraz z nabywanym doświadczeniem i stażem pracy wydaje się być całkowicie racjonalne (Tabela 7). Jednak w Polsce zarówno w przypadku kobiet jak i mężczyzn nie jest ono prawdziwe. Wynagrodzenie pracujących dłużej niż 10 lat jest niższe, niż tych których staż pracy waha się od 5 do 9 lat. W kolejnych latach nabywania doświadczenia zawodowego zarobki ponownie rosną, jednak dopiero przy stażu pracy powyżej 20 lat przewyższają te dla grupy 5- 9 lat (tabela 8).

Analizując relację wynagrodzeń kobiet i mężczyzn pod względem wielkości zakładów można stwierdzić, że im mniejsza firma tym mniejsze różnice w wynagrodzeniach. W przypadku firm małych do 19 pracowników wynagrodzenie kobiet i mężczyzn jest prawie identyczne. Niestety wraz ze wzrostem wielkości firmy różnice te stają się coraz wyraźniejsze

Analizując dane zawarte w tabeli 10 można zauważyć, że we wszystkich grupach zawodowych mężczyźni zarabiają lepiej. Największe różnice w zarobkach kobiet i mężczyzn występują wśród specjalistów i techników. W przypadku zawodów, gdzie większość zatrudnionych stanowią kobiety, takich jak personel ochrony zdrowia czy pracownicy biurowi, zarobki obu płci są zbliżone. Z kolei w zawodach raczej męskich wynagrodzenia panów są wyższe i znacznie przewyższają pensje kobiet na analogicznych stanowiskach.

W Polsce różnice w wynagrodzeniach mają rozmiar zbliżony do tego w Stanach Zjednoczonych, są nawet nieco niższe. Niepokojący jest jednak fakt, że płaca kobiet z większym doświadczeniem jest mniejsza od tych ze stażem od pięciu do dziewięciu lat. W 1999 roku średnia różnica w wynagrodzeniach w Europie wyniosła 27,5 %. W Polsce wielkość ta wynosi obecnie 18 %, więc nie jest to najgorszy wynik. Wydaje się, że sytuacja może ulec poprawie, o ile same kobiety będą bardziej zdeterminowane w walce o wzrost swych uposażeń. Największych zmian można oczekiwać się w zakresie wzrostu wynagrodzeń dla kobiet z wyższym wykształceniem, gdzie różnica w zarobkach obu płci jest znacząca.