Pierwsze zapisy poruszające problem dyskryminacji kobiet na rynkach pracy w Europie i związane z tym nierówności w poziomie wynagrodzeń pochodzą z 1957 roku, kiedy to powołano do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą. W ciągu kolejnych lat w miarę postępującej konsolidacji gospodarczej państw w ramach Unii Europejskiej, kwestia ta była zawsze jednym z priorytetów wspólnej polityki dotyczącej zatrudnienia. W okresowych rozporządzeniach członkowie wspólnoty jak i państwa kandydujące zobowiązywały się do osiągania określonych celów mających zapobiegać dyskryminacji kobiet na rynku pracy. W ostatnim z takich dokumentów - agendzie społecznej na lata 2005-2010, kwestia równości płci w aspekcie wynagradzania stanowi jeden z najistotniejszych zapisów.
Kobiety na rynku pracy w państwach europejskich
W wydanej w marcu 2006 roku publikacji pt. "Report on equality between woman and man, 2006" przedstawiono aktualną sytuację kobiet na rynkach pracy państw Wspólnoty. Stanowi ona doroczne podsumowanie działań Komisji Europejskiej w zakresie dążenia do wyrównywania różnic pomiędzy kobietami i mężczyznami w sferze zawodowej i społecznej. Według opracowania, w porównaniu z rokiem 2004, istniejące nierówności w kwestii zatrudnienia oraz dysproporcje związane z bezrobociem zmieniają się w korzystnym kierunku. Nadal jednak pozostają istotnym problemem szczególnie w obszarze wynagrodzeń. W 2004 roku wskaźnik zatrudnienia kobiet w UE wyniósł 55,7%, co według analityków jest wynikiem pozwalającym spokojnie myśleć o zrealizowaniu długoterminowych założeń. Wytyczne Wspólnoty zakładają bowiem osiągnięcie poziomu 70% zatrudnionych kobiet w 2010r.
Na wykresie 1 widać, że krajem o najwyższym współczynniku zatrudnienia kobiet (w wieku od 15 do 64 lat) jest Islandia. Blisko 79% pań jest tam aktywnych zawodowo. Wysoki współczynnik występuje również w Danii (71%). W Polsce pracuje zaledwie 46,2% kobiet i jest to poziom niższy o 9,5 punktów procentowych od przeciętnej dla wszystkich 25 krajów Wspólnoty. Najgorzej sytuacja przedstawia się na Malcie, gdzie zaledwie jedna trzecia kobiet pracuje zawodowo. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest niski poziom wykształcenia oraz niedopasowanie umiejętności do aktualnych wymagań rynku pracy.
Wykres 1. Wskaźnik zatrudnienia w wybranych państwach europejskich w 2004 roku
(dane w procentach).
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Patrząc na najnowsze dane z 2005 roku dotyczące bezrobocia w krajach europejskich widać, że to Polska ma najwyższy wskaźnik bezrobotnych kobiet. Stopa bezrobocia w tej grupie sięga w naszym kraju 19,2% i jest o ponad 9% wyższa niż przeciętna dla wszystkich krajów Unii Europejskiej (9,8%). Najmniejsze rejestrowane bezrobocie wśród kobiet występuje w Irlandii i Wielkiej Brytanii i wynosi odpowiednio 3,9 i 4,3%. Więcej danych prezentuje wykres 2.
Wykres 2. Stopa bezrobocia wśród kobiet
w wybranych państwach europejskich w 2005 roku.
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Według wspomnianego wcześniej raportu na temat równości płci, różnica pomiędzy stopami bezrobocia kobiet i mężczyzn stale się zmniejsza w obrębie kontynentu. Jednak, pomimo tego że ogólne tendencje są korzystne, to wzrost zatrudnienia kobiet nadal obejmuje głównie zawody o znacznym stopniu feminizacji. Sprzyja to segregacji na rynku pracy zarówno sektorowej (średni krajowy udział zatrudnienia kobiet i mężczyzn w danym sektorze), która wynosi 25,4%, jak i zawodowej (suma różnic w średnim krajowym udziale zatrudnienia kobiet i mężczyzn w danym zawodzie - obecnie na poziomie18,1%. Blisko 40% kobiet zatrudnionych jest w sektorze administracji publicznej, edukacji, służbie zdrowia czy instytucjach związanych z działaniami społecznymi. Dla porównania, dla mężczyzn ten wskaźnik wynosi mniej niż 20%. W sektorze prywatnym kobiety znajdują zatrudnienie przede wszystkim w usługach.
Ciekawe zestawienie z punktu widzenia wynagrodzeń i sytuacji kobiet na rynku pracy przedstawia Tabela 1. Prezentuje ona czas jaki każdego dnia poświęcają mieszkańcy wybranych państw europejskich na pracę. Do tego zestawienia nie wlicza się minut poświeconych na posiłki, dojazdy i higienę osobistą. Obejmuje ono natomiast obowiązki związane z prowadzeniem domu. Generalny wniosek jest taki, że to kobiety poświęcają więcej czasu na pracę w ciągu dnia niż mężczyźni. Na Litwie, Węgrzech we Włoszech, Hiszpanii i w Słowenii różnica ta wynosi ponad godzinę. W Polsce jest to 37 minut. Powyższe rozważania wydają się coraz bardziej istotne z punktu widzenia toczącej dyskusji na temat świadczeń socjalnych za pracę wykonywaną przez kobiety w ramach obowiązków domowych.
Tabela 1. Zestawienie czasu poświęcanego na pracę w ciągu dnia
w wybranych krajach Europy.
| Państwo | Ilość czasu poświęcanego dziennie na pracę |
| Kobiety | Mężczyźni |
| Litwa | 08:10 | 07:04 |
| Słowenia | 07:57 | 06:47 |
| Węgry | 07:30 | 06:26 |
| Włochy | 07:26 | 06:01 |
| Hiszpania | 07:21 | 06:16 |
| Polska | 07:14 | 06:37 |
| Francja | 07:01 | 06:25 |
| Szwecja | 06:54 | 06:54 |
| Wielka Brytania | 06:48 | 06:36 |
| Norwegia | 06:40 | 06:38 |
| Belgia | 06:39 | 06:08 |
| Niemcy | 06:16 | 05:56 |
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Patrząc na zestawienie zawarte w tabeli 1 warto uświadomić sobie również jakie są koszty pracy za godzinę w poszczególnych krajach Wspólnoty. Takie wybrane dane prezentuje tabela 2. Zarobki godzinowe w Szwecji i Belgii są w porównywanej grupie najwyższe i oscylują na poziomie 30 EUR. W Polsce, na Litwie i w Estonii ich poziom jest prawie 10-krotnie niższy, a zarobki kształtują się w przedziale 3-5 EUR za godzinę.
Tabela 2. Godzinowe koszty pracy brutto w wybranych krajach Europy w 2004.
| Państwo | Koszty pracy za godzinę w EUR |
| Szwecja | 30,43 |
| Belgia | 29,96 |
| Francja | 28,20 |
| Niemcy | 26,22 |
| Wielka Brytania | 24,71 |
| Włochy | 21,39 |
| Hiszpania | 14,75 |
| Słowenia | 10,54 |
| Węgry | 5,54 |
| Polska | 4,74 |
| Estonia | 4,24 |
| Litwa | 3,22 |
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Dysproporcje wynagrodzeń kobiet i mężczyzn w Europie
W kolejnych publikacjach i komunikatach na temat równości płci w obszarze związanym z rynkiem pracy, instytucje europejskie zwracają szczególną uwagę na powszechną dyskryminację płacową kobiet. Co więcej, nic nie wskazuje na korzystną zmianę takiego stanu, jak ma to miejsce w przypadku poziomu zatrudnienia. W przeliczeniu na przepracowaną godzinę kobiety w Unii Europejskiej zarabiają średnio 15% mniej niż mężczyźni. Za główne przyczyny zjawiska Komisja Europejska uznaje: nieprzestrzeganie przepisów dotyczących równości wynagrodzeń a także szereg dysproporcji o charakterze strukturalnym. Do tej drugiej grupy zaliczyć można: segregację rynku pracy, różne modele pracy, dostęp do edukacji i szkoleń, stronnicze systemy ocen i wynagradzania oraz stereotypy.
Przyjrzyjmy się teraz, jak wyglądają średnie roczne wynagrodzenia brutto kobiet zatrudnionych w przemyśle i usługach, w wybranych państwach europejskich. Najlepiej zarabiały kobiety zatrudnione w Szwajcarii - średnio 37474 EUR. Na wysokim poziomie mają dochody panie zatrudnione w przemyśle i usługach w Niemczech oraz Luksemburgu - odpowiednio 34474 i 33898 EUR. Na szarym końcu w rankingu wynagrodzeń kobiet znajdują się Polska (5506 EUR) i Słowacja (4027 EUR), gdzie wynagrodzenia pań są 7-8 razy niższe niż w Szwajcarii. Jak widać na wykresie 3, w każdym z przedstawionych krajów kobiety miały niższe płace niż mężczyźni. Najwyższa rozbieżność zarobków w przemyśle i usługach wystąpiła w Wielkiej Brytanii, a różnica w dochodach na korzyść mężczyzn wyniosła aż 41%. Dla Polski wskaźnik ten kształtował się na poziomie 21%.
Wykres 3. Średnie roczne wynagrodzenie brutto w przemyśle i usługach
ze względu na płeć w wybranych krajach Europy 2004 (dane w EUR).
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Zasadnicze różnice w wynagrodzeniach ze względu na płeć obserwuje się dla poszczególnych stanowisk pracy. Kobiety w krajach Unii Europejskiej zarabiają najmniej na stanowiskach robotniczych, przy pracach prostych oraz jako operatorzy maszyn i urządzeń. Uzasadnieniem tego jest fakt, że są to zawody typowe dla mężczyzn a liczba kobiet w nich zatrudnionych jest stosunkowo niewielka. Najwięcej, bo średnio 3123 EUR miesięcznie otrzymują panie zatrudnione w krajach Wspólnoty jako wyżsi urzędnicy i kierownicy. Pamiętać jednak należy, że w tym zakresie występują znaczne różnice regionalne. Tradycyjnie wyższe zarobki są w krajach zachodniej i północnej Europy, a stosunkowo najniższe na terenie państw z Europy Wschodniej (Polska, Litwa Łotwa) - nowych członków Unii. Porównując średnie miesięczne zarobki na poszczególnych stanowiskach ze względu na płeć (wykres 4) widać, że to mężczyźni zarabiają wyraźnie lepiej niż kobiety i to w każdej z grup zawodów. Dysproporcje płacowe są szczególnie wyraźne na stanowiskach specjalistycznych oraz wśród wyższych urzędników i kierowników - różnica płac sięga tam bowiem 45%. Stosunkowo najmniejsza rozbieżność wynagrodzeń dotyczy pracowników biurowych oraz paradoksalnie stanowisk w siłach zbrojnych.
Wykres 4. Średnie miesięczne wynagrodzenia brutto kobiet i mężczyzn
ze względu na rodzaj wykonywanego zawodu w wybranych krajach UE (dane w EUR).
Źródło: SES 2002 za: Employment in Europe 2005 report.europa.eu.int
Kolejnym czynnikiem, który różnicuje poziom wynagrodzeń jest poziom wykształcenia. Średnie zarobki dla całego obszaru Wspólnoty, są najwyższe w przypadku osób z wykształceniem wyższym, bez względu na płeć. Jednocześnie mężczyźni z wyższym wykształceniem zarabiają blisko 45% więcej niż kobiety o takim samym poziomie wykształcenia. Dla osób z wykształceniem podstawowym i niższym różnica ta wynosi około 17%.
Tabela 3. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto kobiet i mężczyzn
w Unii Europejskiej za względu na poziom wykształcenia (dane w EUR).
| Wykształcenie | Wynagrodzenia brutto w EUR |
| Kobiety | Mężczyźni |
Podstawowe
i niższe | 1 516 | 1 784 |
| Średnie | 1 644 | 2 261 |
| Policealne | 1 582 | 2 537 |
| Wyższe | 2 449 | 3 566 |
Źródło: SES 2002 za Employment in Europe 2005 report.europa.eu.int
Przyjrzyjmy się teraz, jak kształtują się miesięczne wynagrodzenia brutto kobiet i mężczyzn, w Unii Europejskiej ogółem ze względu na wiek. Panie, najwięcej zarabiają w przedziale wiekowym 30-39 lat (średnio 1923 EUR). Najmniejsze wynagrodzenia dotyczą natomiast kobiet, rozpoczynających swoje życie zawodowe i nabywających pierwszych doświadczeń (do 30 roku życia). W przypadku mężczyzn najwyższe dochody mają osoby od 50-59 lat i są one wyższe od płacy kobiet w tym samym wieku o 46%.
Tabela 4. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto kobiet i mężczyzn
w Unii Europejskiej ze względu na wiek (dane w EUR).
| Wynagrodzenie brutto w EUR |
| Wiek | mniej niż 30 | 30-39 | 40-49 | 50-59 | powyżej 60 |
| Mężczyźni | 1 687 | 2 459 | 2 658 | 2 713 | 2 569 |
| Kobiety | 1 535 | 1 923 | 1 838 | 1 863 | 1 824 |
Źródło: SES 2002 za: Employment in Europe 2005 report.europa.eu.int
Problem dyskryminacji płacowej kobiet w zależności od wieku jest zróżnicowany w poszczególnych państwach Unii. I tak, wg raportu Employment in Europe 2005, we Francji, Polsce, Słowenii i na Cyprze najbardziej narażone na niekorzystne różnice w wynagrodzeniach są kobiety powyżej 60 roku życia (60+). W Niemczech są to panie w wieku 20-29 oraz 39-59 lat. W Wielkiej Brytanii problem dotyka szerokiego przedziału wiekowego (od 29 do39 lat) i odnosi się, jak pokazuje raport, głównie do kobiet zatrudnionych w Londynie.
Tabela 5. Grupy wiekowe kobiet najbardziej dotknięte przez nierówności płacowe
w wybranych państwach europejskich.
| Państwo | Grupa wiekowa
kobiet |
| Czechy | 30-59 |
| Niemcy | 20-29, 39-59 |
| Estonia | 20-29 |
| Francja | 60+ |
| Cypr | 60+ |
| Holandia | 40-49, 60+ |
| Polska | 60+ |
| Słowenia | 60+ |
| Finlandia | 40-49, 60+ |
| Wielka Brytania | 20-39, |
Źródło: Employment in Europe 2005 report.europa.eu.int
Ogólne dysproporcje wynagrodzeń pomiędzy kobietami i mężczyznami obrazuje tzw. luka płacowa. Jest to procentowa różnica pomiędzy średnimi wynagrodzeniami brutto za godzinę pracy kobiet i mężczyzn.
Jak wynika z danych statystycznych zobrazowanych na wykresie 5, najwyższe różnice w płacach kobiet i mężczyzn w Europie były na Cyprze, Słowacji i w Estonii. Zarobki kobiet są tam średnio 24-25% mniejsze od wynagrodzeń mężczyzn. W Polsce różnica ta wynosi 10% i jest o 5 punktów procentowych niższa od średniej dla wszystkich krajów członkowskich Unii. Najmniejsze dysproporcje płac ze względu na płeć występują na Malcie. Kobiety zarabiają tam średnio 4% mniej niż mężczyźni. Należy jednak pamiętać, że Malta to kraj o najniższym współczynniku zatrudnienia wśród kobiet.
Wykres 5. Dysproporcja w wynagrodzeniach godzinowych brutto ("luka płacowa")
wśród kobiet i mężczyzn w wybranych krajach europejskich w 2005 roku
(dane w procentach).
Źródło: Report on equality between women and men 2006, Office for Official Publications of the
European Comumunities, Luxemburg 2006.
W porównaniu z rokiem 1999 wysokość "luki płacowej" na obszarze Unii Europejskiej zmniejszyła się o 1 punkt procentowy. Zdecydowanie najwyższy spadek dysproporcji w wynagrodzeniach pomiędzy kobietami a mężczyznami w stosunku do 1999 zanotowano na Węgrzech, gdzie "luka płacowa" zmniejszyła się o 10%. We Francji i Portugalii sytuacja nie uległa zmianie, a na Słowacji, w Niemczech, Hiszpanii czy Danii zaobserwowano wzrost rozbieżności w wynagrodzeniach ze względu na płeć. Wykres 6 przedstawia porównanie różnic w poziomie płac kobiet i mężczyzn w 1999 i 2004 roku dla wybranych krajów europejskich.
Wykres 6. Porównanie dysproporcji w wynagrodzeniach kobiet i mężczyzn
w 1999 i 2005 roku w wybranych krajach Europy.
Źródło: Report on equality between women and men 2006, Office for Official Publications of the European Comumunities, Luxemburg 2006.
Obrazowym porównaniem wynagrodzeń kobiet w państwach europejskich jest zestawienie zaprezentowane w tabeli 6. Pokazuje ono odsetek pracowników ze względu na płeć otrzymujących w danym kraju minimalne wynagrodzenie. Generalnie w większości państw więcej kobiet niż mężczyzn otrzymuje wynagrodzenie na poziomie minimalnym. Wyjątek stanowią Węgry, gdzie za płacę minimalną pracuje 13,1% mężczyzn i 9,6% kobiet. W Rumunii 10,2% pań aktywnych zawodowo zarabia na poziomie minimum, podczas gdy w Estonii jest ich zaledwie 1%. W Polsce wskaźnik ten oscyluje na poziomie 3,9%.
Tabela 6. Odsetek osób otrzymujących wynagrodzenie minimalne
ze względu na płeć w wybranych państwach Europy w 2004 (dane w procentach).
| Państwo | Odsetek osób otrzymujących minimalne wynagrodzenie |
| Kobiety | Mężczyźni |
| Rumunia | 10,2 | 7,8 |
| Węgry | 9,6 | 13,1 |
| Portugalia | 6,3 | 2,5 |
| Malta | 5,8 | 2,4 |
| Holandia | 4,2 | 1,8 |
| Polska | 3,9 | 4,0 |
| Irlandia | 3,0 | 1,6 |
| Czechy | 2,8 | 1,1 |
| Wielka Brytania | 2,7 | 1,4 |
| Estonia | 1,0 | 0,7 |
Źródło:epp.eurostat.cec.eu.int
Według "Report on equality between women and man, 2006", kwestia dyskryminacji kobiet na rynku pracy oraz związane z tym dysproporcje płacowe w państwach Unii Europejskiej pozostają ciągle palącym problemem. Mimo intensywnych działań w poprzednich latach i sukcesu w postaci istotnego zwiększenia zatrudnienia kobiet na rynkach pracy, kwestia różnicy w wynagrodzeniach wciąż pozostaje nierozwiązana. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele. Według specjalistów z Komisji Europejskiej są to przede wszystkim zbyt wolne zmiany legislacyjne w poszczególnych krajach Wspólnoty dotyczące eliminowania różnic. Wszystkie państwa powinny zwrócić uwagę na możliwość skutecznego działania poprzez mechanizmy instytucjonalne. W obszarze wynagrodzeń działania powinny skupić się na eliminacji segregacji sektorowej i zawodowej, powszechnym dostępie do szkoleń i edukacji, budowaniu przejrzystych systemów ocen oraz uświadamianiu stereotypów oraz ich zwalczaniu. Komisja Europejska proponuje również kontynuowanie reform podatkowych oraz reformy systemów świadczeń tak, aby wyeliminować czynniki zniechęcające kobiety do ponownego wejścia na rynek pracy w przypadku pełnienia przez nie roli opiekuna gospodarstwa domowego. Wszystkie powyższe działania mają być realizowane przy wykorzystaniu funduszy strukturalnych. Czy to pozwoli zlikwidować problem dyskryminacji płacowej kobiet na naszym kontynencie? Czas pokaże, a kolejne raporty skłonią nas do ponownych rozważań na ten temat.
Podsumowanie
Reasumując, w Unii Europejskiej w ostatnich latach znacząco zwiększył się wskaźnik zatrudnienia kobiet osiągając poziom 55,7%. Problemem ciągle pozostaje jednak ich dyskryminacja pod względem wynagrodzeń. Panie w całej Unii zarabiają średnio 15% mniej niż mężczyźni, przy czym wysokość tej różnicy zmienia się w poszczególnych krajach Wspólnoty. Najwyższa "luka płacowa" występuje w Estonii (24%), na Słowacji (24%) i Cyprze (25%), najmniejsza zaś w Portugalii (5%) i na Malcie (4%). Mężczyźni zarabiają zdecydowanie więcej od kobiet w zawodach ściśle specjalistycznych oraz jako wyżsi urzędnicy i kierownicy.
Arkadiusz Koperek
Bibliografia:
- europa.eu.int.
- epp.eurostat.cec.eu.int.
- www.statistics.gov.uk.
- Report on equality between women and men, 2006Office for Official Publications of the European Comumunities, Luxemburg 2006.
- Employment in Europe 2005 report.,europa.eu.int.
- Making work pay debates from a gender perspectiive. A comaprative review of some recent policy reforms in thirty European countries., Office for Official Publications of the European Comumunities, Luxemburg 2006.
- Is there a glass ceiling over europe? Exploring the gender pay gap across the wages distribution., ISER Working Paper,www.iser.essex.ac.uk.
- What is the Pay Gap and why does it exist?,www.womenandequalityunit.gov.uk.
Data publikacji: 12.12.2006
RSS
Facebook
