Wynagrodzenie godziwe a minimalne - prof. Zofia Jacukowicz

Redakcja: Zajmowała się Pani Profesor m.in. wynagrodzeniem godziwym i minimalnym. Czy te dwa pojęcia powinno się utożsamiać, jak czyni to polski kodeks pracy?

Prof. Zofia Jacukowicz: Wynagrodzenie godziwe jest szerszym pojęciem od wynagrodzenia minimalnego. Zostało ono wprowadzone w wysokiej rangi dokumentach międzynarodowych, jak Karta Społeczna Rady Europy i jest interpretowane jako płace zapewniające pracownikowi niezbędne środki na utrzymanie oraz płace sprawiedliwe polegające na równej płacy za pracę równej wartości. Zasada godziwego wynagrodzenia obejmuje również zakaz wszelkiej dyskryminacji w ustalaniu wynagrodzenia, przy czym na pierwsze miejsce wysuwana jest dyskryminacja ze względu na płeć, a następnie: przynależność rasową, wiek, niepełnosprawność, narodowość, przekonania polityczne czy religijne, przynależność związkową. Zasada, o której mowa oznacza również zakaz wyzysku, np. wymóg dodatkowego opłacania pracy wykonywanej w godzinach nadliczbowych.

W dyskusjach lub w literaturze pojęcie płacy godziwej stosowane jest często w znaczeniu niezbędnego poziomu płac w połączeniu z postulatem, aby ten poziom zapewniało również wynagrodzenie minimalne, stąd utożsamianie, o które Pan pyta. Stanowi ono jednak zawężanie pojęcia płaca godziwa. Płaca godziwa, nawet traktowana jako jej odpowiednia wysokość, nie może ograniczać się do wynagrodzenia minimalnego, ale powinna obejmować również wyższe kategorie zarobkowe.

Redakcja: Jakie są więc relacje pomiędzy wynagrodzeniem minimalnym, wynagrodzeniem godziwym a minimum socjalnym? Na pierwszy rzut oka są to pojęcia zbliżone?

Prof. Zofia Jacukowicz: O płacy godziwej jest mowa wyżej. Punktem wyjścia do wynagradzania pracownika jest płaca, która wystarcza na godziwe utrzymanie. Utrzymanie godziwe oznacza standard zależny od rozwoju gospodarczego i poziomu ogólnego dobrobytu w danym kraju. Chodzi tu o zaspokojenie potrzeb podstawowych, ale potrzeby te nie są jednakowe w skali świata, gdyż są relatywizowane do przeciętnej stopy życiowej w danym kraju. Tak więc w kraju bogatszym płaca minimalna jest wyższa niż w kraju biednym.

Płaca minimalna oznacza wysokość wynagrodzenia poniżej, którego nie można opłacać pracownika, zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy. Pojęcie to odnosi się do kwoty określonej legislacyjnie i mającej status formalny nadany jej w każdym kraju. Chodzi o kwotę stanowioną prawnie, do której pracownik ma roszczenia prawne w przypadku jej nie przestrzegania.

Kategoria ta została wprowadzona w wyniku strajków już na przełomie XIX i XX wieku, jako sposób na zapobieganie najbardziej dotkliwym formom wyzysku. Pierwsze jej uregulowania wprowadzono w Nowej Zelandii i w Australii W rozpowszechnieniu płacy minimalnej, jako kategorii wyodrębnionej w polityce płac, bardzo dużą rolę odegrała Międzynarodowa Organizacja Pracy, która nie tylko opracowała zasady ustalania płacy minimalnej, ale wydała w tej kwestii konwencje (nr 26 z 1928 r., nr 99 z 1951 r i nr 131 z 1970 r.).

Jednym z podstawowych zagadnień dotyczących płacy minimalnej jest pytanie, jakie funkcje pełni ta kategoria i dlaczego właśnie płaca minimalna stała się podstawą tak szerokich uregulowań prawnych i konwencji międzynarodowych oraz przedmiotem interwencji rządów różnych państw. Czy zdecydowała o tym jej rola społeczna, czy znaczenie ekonomiczne.

W uzasadnieniu MOP do wprowadzania płacy minimalnej czytamy, że jej celem jest:
- dążenie do likwidacji nadmiernej eksploatacji pracowników,
- walka z ubóstwem,
- zapewnienie odpowiedniego poziomu życia;
- zapewnienie pracownikom równej płacy za równą pracę,
- zapobieganie konfliktom w pracy,
- eliminowanie pewnych form szkodliwej konkurencji,
- promowanie stabilności ekonomicznej i rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego.

Płaca minimalna pełni rolę społeczną i rolę ekonomiczną, jako rolę społeczną traktujemy ustalanie jej na poziomie zapewniającym niezbędne środki utrzymania i jest to najczęściej wymieniane uzasadnienie do jej wprowadzenia.

Należy podkreślić, że rola płacy minimalnej nie ogranicza się do kształtowania jej na poziomie pokrywającym niezbędny koszt utrzymania. Stanowi ona również ekwiwalent za pracę prostą i lekką, a więc taką, która zgodnie z oceną pracy jest najniżej wynagradzana, poza tym płaca minimalna jest punktem wyjścia do budowy tabel płac i kształtowania hierarchii wynagrodzeń odpowiednio do różnic w jakości pracy i jej efektach.

Z kolei minimum socjalne jest miernikiem oceny stopnia zaspokajania potrzeb społecznych. Na minimum socjalne składają się niezbędne do spożycia towary i usługi, nazywane koszykiem minimum, jego wartość oraz wzorzec zasobów i warunków mieszkaniowych odpowiadający standardom danego kraju.

Minimum, o którym mowa, należy do grupy linii ubóstwa, wśród których są wskaźniki różniące się co do statusu materialnego przyjmowanego jako wzorzec ubóstwa. Najniższym z nich jest minimum biologiczne zawierające w koszyku kosztów utrzymania tylko artykuły niezbędne do przeżycia. Minimum socjalne, które jest systematycznie liczone i publikowane przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, zakłada niski status materialny ale znacznie przekraczający warunki biologicznego przetrwania. Chodzi w nim nie tylko o zaspokojenie najbardziej podstawowych potrzeb, ale również uczestnictwo w procesie pracy i innych formach życia społecznego.

Te aspekty minimum socjalnego powodują, że jest on jednym z mierników oceny, czy poziom płacy minimalnej w danym kraju spełnia wymogi płacy godziwej.

Redakcja: Praktycznie nigdzie w Europie poziom wynagrodzenia minimalnego nie odpowiada standardom wynagrodzenia godziwego, liczonemu zarówno metodą MOP, jak i EKS. Czy w takim razie wynagrodzenie minimalne powinno zostać zdecydowanie podwyższone?

Prof. Zofia Jacukowicz: Każdy kraj ma własną specyfikę kształtowania płacy minimalnej. Z różnych badań, w tym prowadzonych przeze mnie, wynika, że kraje biedne oczekują od tej kategorii podwyżki ich wynagrodzeń i związanej z tym poprawy poziomu życia, w większym stopniu dążą też do jej wprowadzenia niż kraje rozwinięte w których kategoria ta w znacznym stopniu pełni rolę porządkująca system płac. Jakkolwiek dobra sytuacja gospodarcza krajów rozwiniętych pozwala ustalić płacę minimalną na odpowiednio wysokim poziomie, zapewniającym godziwy poziom życia.

Jako kryterium ustalania wysokości płacy minimalnej najczęściej stosowane jest jedno z następujących rozwiązań:
-minimum socjalne,
-procentowa relacja płacy minimalnej do płacy przeciętnej.

W wielu krajach, ustalających płacę minimalną w powiązaniu z minimum socjalnym lub minimum życiowym występowała presja na przyjmowanie bardzo szerokiego koszyka dóbr do ich obliczania. Określano je jako ilościowe i jakościowe a gama dóbr i usług zaliczanych do niezbędnych potrzeb w wielu krajach, zwłaszcza biedniejszych, znacznie przekraczała minimum życiowe i wysokość rzeczywiście płaconych wynagrodzeń. Określanie kosztu utrzymania na wysokim, nierealnym poziomie, wywoływało kontrowersje i opór u przeciwników stosowania tej kategorii ekonomicznej.

Przedmiotem sporu były wydatki na wyżywienie, które uzasadniano wydatkiem energetycznym na osobę. Przy czym ustalenie ile kilokalorii potrzebne jest dla kobiety, mężczyzny i dzieci w różnym wieku, mimo oficjalnej interpretacji specjalnej komisji FAO-OMS, pozostawało przedmiotem sporu. Jeszcze większe różnice poglądów powstawały przy zaliczaniu innych wydatków do koszyka minimum socjalnego, takich jak: mieszkanie, ubranie, transport, zdrowie.

Drugim poważnym zagadnieniem było ustalenie na ile osób ma wystarczyć płaca minimalna, robotnik może być samotny, albo mieć mniej lub bardziej liczną rodzinę. W drugim przypadku ważne jest określenie umownej rodziny dla której ustalana jest płaca minimalna. Zwykle przyjmowano rodzinę trzyosobową lub czteroosobową.

W wielu krajach płacę minimalną ustala się relatywnie do wynagrodzenia przeciętnego, przyjmując jako normę 50 % płacy przeciętnej. To rozwiązanie też wywołuje pewne kontrowersje, np. czy do obliczeń, o których mowa przyjmować również wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, uzasadnianą tym, że praca w normalnym wymiarze czasu nie wystarcza na utrzymanie rodziny. Ta metoda rekomendowana była przez Międzynarodową Organizację Pracy i wynikała z analizy różnic pracy i rzeczywistych różnic i relacji wynagrodzeń w wielu krajach.

Główne różnice w poziomie płacy minimalnej wynikają jednak nie z metod jej ustalania, ale z zamożności krajów. W krajach o wysokich płacach przeciętnych płaca minimalna jest również wysoka. Przykładowo wynosiła ona w 2004 r: w Belgii 1186 euro mies., we Francji – 1173 euro, w Luksemburgu – 1403 euro, w Holandii – 1265 euro. Taki poziom najniższych wynagrodzeń zapewnia godziwy standard życia.

Redakcja: Minimalne wynagrodzenie nie jest prawnie zapewnione we wszystkich krajach europejskich (np. Niemcy, czy Włochy). Czy więc ta instytucja jest nam rzeczywiście potrzebna?

Prof. Zofia Jacukowicz: Kwota ta może być ustalana:

jednolicie dla całego kraju metodami scentralizowanymi, przez organizacje określane ustawowo, jak: rząd (przedstawiciele rządu), przedstawiciele związków zawodowych i związku pracodawców;

w układach zbiorowych pracy z pewnymi różnicami branżowymi.

Kryteria ustalania płacy minimalnej musza spełniać pewne, wymagane warunki, aby wyrażały interesy pracowników i były zgodne z oczekiwaniami pracodawców, a także, aby mogły być przedmiotem arbitrażu i przestrzegały zasady polityki wynagradzania w danym kraju.

Spełnianie tych warunków może być zapewnione różnymi metodami, co powoduje, że w poszczególnych krajach metody ustalania płacy minimalnej są odmienne, niejednakowy jest również zakres ich stosowania. Dotyczy to zwłaszcza wieku pracowników obejmowanych kategorią płacy minimalnej. Z kategorii tej wyłączani są pracownicy młodociani, jednak wyłączenie to może dotyczyć uczniów, tak jak jest to w Polsce, lub pracowników np. do 23 roku życia, jak w Holandii. Niejednakowy jest również zakres obowiązywania płacy minimalnej, może obowiązywać powszechnie lub tylko pracowników zatrudnionych na stałe, z pominięciem różnych form pracy dorywczej, dniówkowej, pracy w rolnictwie itp.

Mimo odrębności, dotyczących zakresu stosowania płacy minimalnej, metod jej ustalania i zasad podwyższania i kontroli, kategoria ta wykazuje wiele wspólnych cech w różnych krajach świata. Są one spowodowane szeroką działalnością Międzynarodowej Organizacji Pracy w dziedzinie ustalania płacy minimalnej, o czym była mowa wyżej

Na temat stosowania płacy minimalnej występują też poglądy krytyczne. Niektórzy ekonomiści widzą w tej kategorii instrument hamowania rozwoju gospodarczego i ingerencję w funkcjonowanie wolnego rynku.

Przedmiotem dyskusji pomiędzy zwolennikami stosowania płacy minimalnej i jej oponentami jest brak zgodności co do kwestii: czy stosowanie płacy minimalnej i uzyskane z tego tytułu korzyści przeważają ewentualne osłabienie wolnego rynku i co w ostatecznym rachunku może przynieść większe straty - niezadowolenie pracowników z tytułu zbyt niskich zarobków i konflikt społeczny, czy zachwianie równowagi rynkowej.

Przeciwko stosowaniu płacy minimalnej przedstawiane są różne, argumenty jak:
- potrzeba utrzymania zdolności płatniczej firmy;
- zagrożenie nasileniem bezrobocia;
- zagrożenie inflacją.

Argumenty te wysuwane są w Polsce, w Europie Zachodniej do minimalnego wynagrodzeniem przywiązuje się duże znaczenie. Występuje opinia, że stosowanie płacy minimalnej ma odpowiedzialną rolę w polityce ekonomicznej kraju, przy czym jest ono wyższe w krajach rozwijających się niż w krajach uprzemysłowionych. W państwach biedniejszych występują na ogół bardzo duże rozpiętości wynagrodzeń i wysokie płace kadry kierowniczej oraz specjalistów przy równoczesnym zaniżeniu płac najniższych. Sytuacja taka występuje obecnie w Polsce Stosowanie ustawowej płacy minimalnej ogranicza częściowo te różnice i pozwala łagodzić napięcie społeczne.

Redakcja: Zmieniając nieco temat, badała Pani Profesor również zróżnicowanie płac w Europie i USA. Czy istnieje jakieś przełożenie między rozwarstwieniem płac, a ogólnym dobrobytem danego społeczeństwa?

Prof. Zofia Jacukowicz: Trudno to ustalić. Powszechnie przyjęty jest pogląd, że płaca minimalna wyznacza dolną granicę wynagrodzeń, od której zaczyna się różnicowanie płac zależnie od złożoności wykonywanych zadań, wysiłku jakiego wymagają, ponoszonej odpowiedzialności itp. cech różnicujących wykonywaną pracę. Ocena tych różnic była przedmiotem szerokich badań organizatorów pracy, a podjęto ją już w końcu XIX wieku. Są one w dużym stopniu zobiektywizowane i wynikają ze sprawdzonych analitycznych metod oceny wartości różnych rodzajów prac. Obecnie wobec nowych rozwiązań organizacyjno-technicznych i zmieniających się warunków, powstają nowe kryteria różnicowania pracy i metody jej oceny.

Ten aspekt wynagrodzeń wyodrębniony jest w Karcie Społecznej Rady Europy jako opłacanie pracy według jej wartości, a w zaleceniach pokontrolnych wskazano na potrzebę stosowania metod wyceny pracy, o których mowa.

Jednak w praktyce poszczególni pracodawcy mają skłonność do subiektywnej oceny pracowników i opłacania ich według własnych poglądów. W rezultacie w każdym kraju występują różnego rodzaju dysproporcje i odmienny stopień rozpiętości płac. Również w Polsce wiele dysproporcji płac powstaje w wyniku nieprzemyślanych decyzji pracodawców lub ich błędnych wyobrażeń o zasadach wynagradzania.

Te rozbieżności w kształtowaniu relacji płac powodują, że brak jest wyraźnego i powszechnego przełożenia pomiędzy rozwarstwieniem płac a ogólnym dobrobytem, są jednak przykłady potwierdzające występowanie zależności, o których Pan mówi.

Redakcja: W którym kierunku zmierzać będą wynagrodzenia w Polsce – czy rozpiętości płacowe będą się zwiększać, czy wręcz przeciwnie – maleć?

Prof. Zofia Jacukowicz: Charakterystyczną cechą obecnych rozpiętości płac w Polsce jest bardzo dużą komasacja wynagrodzeń w niskich przedziałach zarobkowych, poczynając od minimalnego wynagrodzenia (899,10 zł) do kwoty mieszczącej się w granicach 70 – 80% płacy przeciętnej, malejące grupy zarabiające powyżej 200% płacy przeciętnej i nieliczne ale bardzo rozciągnięte płace najwyżej zarabiających. Wynagrodzenie w kwocie np. 30000 zł miesięcznie, wielokrotnie przekraczające płacę przeciętną, które wśród pracowników najemnych pobiera kilkaset osób, najbardziej bulwersuje opinię społeczną. Nie ma również uzasadnienia merytorycznego do tak wysokich zarobków.

Dziękujemy bardzo za poświęcony nam czas.